ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਤੱਥ ਅਤੇ ਪੜਾਅ

ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ "ਆਮ" ਪੜਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਾਲ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ "ਆਮ ਵਿਹਾਰ", "ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ", "ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਮਾਂ" ਅਤੇ "ਲਗਾਵ ਦੇ ਨਮੂਨੇ" ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਾਪਿਆਂ, ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਬਾਰੇ ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਇਹ ਜਾਣਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤੱਕ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਪੱਕੀਆਂ ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਣਾ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ "ਪੜਾਅ" ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸੇਧ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲਚਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਰਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਬੱਚਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਿਵੇਂ ਹੈ।

ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਬੱਚੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਖੋਜ ਦੇ ਮਿਆਰਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ’ਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰੀਤਾਂ ਅਤੇ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਸਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਇਹੀ ਸੋਚ ਕੇ DaycareCanada.com ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਆਮ ਸੇਧਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੋ: ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਹਨ।

ਜਨਮ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ

ਬੱਚੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕੁਝ ਹਨ:

• ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਜਨਮ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਹੀ ਬੱਚੇ ਮਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ?
• ਨਵਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨੂੰ ਦੂਜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਵੱਖ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ।
• ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ਬੱਚੇ ਬੋਲੀ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
• ਕੀ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ’ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਖ਼ਰਾਬ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ "ਇਹ ਤਾਂ ਬੱਸ ਵਾਈ ਹੈ"? ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸੱਚ ਹੋਵੇ। ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪੱਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਨੇਤਰਹੀਣ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਾਪੇ ਵੀ ਇਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਖੋਜਾਂ (Fraiberg, 1974) ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਮਾਪੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਝੁਲਾਉਂਦੇ, ਕੁਤਕੁਤਾਰੀਆਂ ਕੱਢਦੇ ਅਤੇ ਛੂਹੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੁਸਕਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੂਜੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਨਾਲ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
• ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਛੋਹ ਅਤੇ ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਉਸ ’ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦੇਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਪੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਵੱਧ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ।
• ਜਨਮ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਮੌਜੂਦ ਕੁਝ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਇਹ ਅਜ਼ਮਾ ਕੇ ਵੇਖੋ:
  • ਬੱਚੇ ਦੇ ਪੈਰ ਦੀ ਤਲੀ ’ਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰੋ: ਉਂਗਲਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜਨਗੀਆਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਬੈਬਿੰਸਕੀ ਰਿਫਲੈਕਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ 8 ਤੋਂ 12 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  • ਬੱਚੇ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ’ਤੇ ਉਂਗਲ ਦਬਾਓ: ਉਸ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਉਂਗਲ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਣਗੀਆਂ। ਇਹ ਫੜਨ ਵਾਲਾ ਰਿਫਲੈਕਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਥਾਂ 3 ਜਾਂ 4 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਫੜਨਾ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
  • ਬੱਚੇ ਦੀ ਗੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਛੂਹੋ: ਉਹ ਸਿਰ ਘੁਮਾ ਕੇ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹੇਗਾ। ਇਹ ਰੂਟਿੰਗ ਰਿਫਲੈਕਸ ਹੈ, ਜੋ 3 ਤੋਂ 6 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ

ਅਗਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੁਹਾਡਾ ਬੱਚਾ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇਗਾ:

• ਸਿਰਫ਼ ਰੋ ਕੇ ਅਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗੂੰ-ਗੂੰ ਕਰਕੇ ਵੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੱਸਣਾ।
• ਸਿਰ ਨੂੰ ਵੱਧ ਪੱਕੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਣਾ।
• ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦੇਣਾ।
• ਢਿੱਡ ਦੇ ਭਾਰ ਖੇਡਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਹਾਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕਰਕੇ ਸਿਰ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਲਟੀ ਮਾਰਨ ਦਾ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਦਿਲਚਸਪ ਹੁਨਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
• ਨਵੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਵੇਖਣਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਛੇ ਤੋਂ ਨੌਂ ਮਹੀਨੇ

ਛੇ ਤੋਂ ਨੌਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਆਂ ਸਰੀਰਕ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ, ਬੌਧਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਖ਼ੂਬੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਵੇਖੋਗੇ ਕਿ ਬੱਚਾ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ:

• ਬਿਨਾਂ ਸਹਾਰੇ ਬੈਠਣਾ।
• ਰਿੜ੍ਹਨਾ।
• ਮੂੰਹ ਲੁਕਾਉਣ ਵਾਲੀ "ਝਾਤੀ" ਵਰਗੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਣਾ।
• "ਬਾ-ਬਾ-ਬਾ" ਜਾਂ "ਦਾ-ਦਾ" ਵਰਗੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢਣਾ। ਇਹ ਤੋਤਲੀ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਬਦ ਨਾ ਸਮਝੋ: ਬੱਚਾ ਅਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਦਾ।
• ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਡਰਨਾ।
• ਹੱਥ ਵਧਾ ਕੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਫੜਨ ਲਈ ਹਰਕਤਾਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਬਿਠਾਉਣਾ।
• ਨਵੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਨਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਤੋਂ ਝਿਜਕਣਾ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਚੀਜ਼ ਸਾਹਮਣੇ ਬੱਚੇ ਆਪਣੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਸਮਝ ਸਕਣ ਕਿ ਕੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨਾ ਹੈ? ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਹਵਾਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
• ਆਪਣੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਪਾਉਣਾ। ਇਹ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੜਾਅ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਪੱਕੇ ਲਗਾਵ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਘੱਟ ਸੁਹਾਵਣੀਆਂ ਲੱਗਣ। ਤੁਸੀਂ ਜਾਣ ਜਾਓਗੇ ਕਿ ਪੱਕਾ ਲਗਾਵ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਜੇ ਬੱਚਾ:
  • ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ’ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
  • ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
  • ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
  • ਖੇਡਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ-ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
  • ਉਸ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ’ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਨੌਂ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ

ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੱਚੇ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ:

• ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਣਾ।
• ਸਮਝਣਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
• ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣਾ।
• ਫ਼ਰਨੀਚਰ ਨੂੰ ਫੜ-ਫੜ ਕੇ ਤੁਰਨਾ।
• ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਵਾਲੇ ਵਾਕ ਵਰਤਣਾ, ਜਿਵੇਂ "ਉੱਪਰ" ਜਾਂ "ਬੋਤਲ"।
• ਦਰਜਨ ਕੁ ਆਮ ਗੱਲਾਂ ਸਮਝਣਾ, ਜਿਵੇਂ "ਜੱਫੀ ਪਾ", "ਚੱਲ ਸੈਰ ’ਤੇ ਚੱਲੀਏ" ਅਤੇ "ਨਾ"।
• ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਰਿੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨਾ।

ਬਾਰਾਂ ਤੋਂ ਚੌਵੀ ਮਹੀਨੇ

ਕੈਮਰਾ ਤਿਆਰ ਰੱਖੋ! ਅਗਲਾ ਸਾਲ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਮੁੱਕਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀਆਂ। ਇਸ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਬੱਚਾ:

• ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਰਦਾ ਹੈ।
• ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਕਿੱਕ ਮਾਰਦਾ ਹੈ।
• ਦੂਜੇ ਸਾਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 10 ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ 100 ਤੱਕ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
• 18 ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ 50 ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਜਨਮਦਿਨ ਤੱਕ ਉਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦ-ਭੰਡਾਰ (ਬੋਲੇ ਅਤੇ ਸਮਝੇ ਸ਼ਬਦ) 300 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ।
• ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਵਾਕ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।
• ਆਪ ਖਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਫ਼ਾਈ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾ ਰੱਖੋ।
• "ਕੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਹੈ?" ਵਰਗੇ ਅਸਿੱਧੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
• ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ’ਤੇ ਘੱਟ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ 18 ਤੋਂ 30 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ)।

ਦੋ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ

ਤੀਜੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਨਵਾਂ ਰੰਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ਬੱਚੇ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ:

• ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਚਲਾਉਣਾ, ਜੋ ਕਈ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
• ਟਾਇਲਟ ਵਰਤਣਾ ਸਿੱਖਣਾ।
• ਸਰੀਰਕ ਹੁਨਰ ਵਧਾਉਣਾ: ਚੜ੍ਹਨਾ, ਦੌੜਨਾ, ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਣਾ।
• "ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਬਲਾਕਾਂ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈਂ" ਵਰਗੀਆਂ ਅਸਿੱਧੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿਣਾ।
• ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬੋਲਣ ਦਾ ਢੰਗ ਬਦਲਣਾ: ਵੇਖੋ ਕਿ ਢਾਈ ਸਾਲ ਦਾ ਬੱਚਾ ਨਿਆਣੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦਾ ਬੱਚਾ ਅੱਖਾਂ ’ਤੇ ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਪੱਟੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਖਿਡੌਣੇ ਬਾਰੇ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
• ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੱਸਣ ਲਈ ਨਕਲੀ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਣਾ।

ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ

ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਕਈ ਲੋਕ ਪ੍ਰੀ-ਸਕੂਲ ਦੀ ਉਮਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਕਾਸ ਇੱਥੇ ਰੁਕਦਾ ਨਹੀਂ: ਕਈ ਹੋਰ ਦਿਲਚਸਪ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕੁਝ ਹਨ:

• ਤੁਸੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਪ੍ਰੀ-ਸਕੂਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਕਸਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਦੂਜੇ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖੇ ਜਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ਸੋਚ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
• ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਇਦ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਵੇਖੋਗੇ, ਅਕਸਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾ ਕੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਬਣਾਏ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।
• ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲਿੰਗ ਵਾਲੇ ਮਾਪੇ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਿੰਗ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।
• ਵਿਹਾਰ ਮਕਸਦ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਬੱਚਾ ਆਪਣੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਆਪ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ’ਤੇ ਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਆਪਣੀ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵਧਦਾ ਹੈ: ਜੇ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਖਿਡੌਣਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਬੱਚਾ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
• ਤੁਹਾਡਾ ਬੱਚਾ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਨਾ ਸਮਝੋ: ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, "ਮੈਂ ਅਜੇ ਸੁੱਤਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਅਜੇ ਨਾਸ਼ਤੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ" ਜਾਂ "ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਬਰਸਤਾਨ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ"।
• ਇਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਰਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਪਿਤਾ ਦੇ ਡਰਾਉਣਾ ਮਖੌਟਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਡਰਾਉਣੇ ਬਣ ਗਏ ਹਨ।
• ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ: ਚਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਸਮਝਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਰੋਤ

Cole, M., & Cole, S. (2001). The development of children (4th ed.). New York: Worth Publishers.

ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਹੋਰ ਲੇਖ